Hüquqinfo.az bildirir ki,
Rəqəmsal transformasiya həyatımıza səssiz, lakin sürətlə daxil olan dəyişikliklərdən biridir. Bir vaxtlar yalnız texnologiya şirkətlərinin və İT mütəxəssislərinin işi kimi görünən rəqəmsallaşma bu gün artıq gündəlik həyatın demək olar ki, bütün sahələrinə toxunur. Banka getmədən ödəniş etmək, dünyanın digər ucundakı insanla saniyələr ərzində əlaqə yaratmaq, sənədi məsafədən imzalamaq, evdən işləmək və ya təhsil almaq, onlayn mağaza açmaq, hətta başqa ölkədəki şirkət üçün çalışmaq artıq gələcəyin ssenarisi deyil, bu günün reallığıdır.
Lakin rəqəmsal transformasiyanı yalnız yeni texnologiyaların tətbiqi kimi qəbul etmək bu prosesin miqyasını kiçiltmək olardı. Söhbət əslində insanların işləmək, ünsiyyət qurmaq, öyrənmək, biznes yaratmaq və gündəlik həyatını təşkil etmək üsullarının dəyişməsindən gedir. Texnologiya yalnız yeni alətlər yaratmır, həm də əvvəl mövcud olmayan imkanlar formalaşdırır, məsafənin və zamanın əhəmiyyətini azaldır, ənənəvi iş və karyera modellərini yenidən qurur.
Bu dəyişiklik xüsusilə ailə qayğısı ilə peşəkar həyat arasında tarazlıq yaratmağa çalışan insanlar üçün yeni qapılar açır. Artıq yaxşı karyera qurmaq üçün mütləq böyük şəhərə köçmək, başqa ölkədə yaşamaq və ya günün müəyyən saatlarında ofisdə olmaq şərt deyil. Rəqəmsal platformalar bir tərəfdən çevik iş imkanları yaradır, digər tərəfdən isə insanlara öz ideyalarını layihəyə, layihələrini biznesə çevirmək üçün daha geniş meydan verir. Bir insan yaşadığı yerdən asılı olmayaraq beynəlxalq şirkətdə işləyə, yeni peşə öyrənə, sahibkarlıq fəaliyyətinə başlaya və öz biliklərini qlobal auditoriyaya çıxara bilər.
Bu mənada rəqəmsallaşma həm texnoloji, həm də sosial transformasiyadır. Lakin yeni imkanların yaranması onların avtomatik olaraq hamı üçün əlçatan olması demək deyil. Rəqəmsal dünyanın qapıları genişləndikcə həmin qapılara kimin daha asan, kimin isə daha çətin çata bildiyi sualı da aktuallaşır.
Rəqəmsallaşmanın yaratdığı imkanlardan cinsindən, yaşından və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq hər kəsin faydalana bilməsi texnoloji tərəqqinin inklüziv və dayanıqlı inkişafı üçün vacib şərtdir. Lakin qlobal mənzərə bu baxımdan hələ də ciddi fərqlərin mövcud olduğunu göstərir.
Hazırda dünyada təxminən 2,6 milyard insanın internetə çıxışı yoxdur və bu rəqəmin əhəmiyyətli hissəsini qadınlar və qızlar təşkil edir. 2024-cü ildə ən az inkişaf etmiş ölkələrdə qadınların yalnız 29 %-i internetdən istifadə edib. Bu ölkələrin bir çoxunda qadınların rəqəmsal dünyaya çıxışını məhdudlaşdıran problemlər internet bağlantısının olmaması ilə bitmir. Rəsmi şəxsiyyət vəsiqəsinin, mobil telefonun, maliyyə imkanlarının və nəticə etibarilə rəqəmsal bacarıqların məhdudluğu bir-birini tamamlayan maneələr yaradır.
Deməli, rəqəmsal bərabərlik sadəcə hər kəsin əlində smartfon və ya internet bağlantısının olması demək deyil. Əsas məsələ həmin imkanlardan istifadə etmək, rəqəmsal bacarıqları inkişaf etdirmək, rəqəmsal iqtisadiyyatda iştirak etmək və texnologiyanı real problemlərin həllinə yönəldə bilməkdir.
Qadınların rəqəmsal transformasiyada rolu da məhz bu məqamda dəyişir. Onlar yalnız rəqəmsal xidmətlərin istifadəçisi və ya istehlakçısı kimi deyil, həmin xidmətləri yaradan developer, məhsul rəhbəri, sahibkar, mühəndis, ekspert və qərarverici kimi də prosesin iştirakçısına çevrilməlidirlər.
Çünki texnologiyanın necə görünməsi onun kimlər tərəfindən yaradılmasından da asılıdır.
Əgər rəqəmsal məhsul və xidmətlər əsasən oxşar həyat təcrübəsinə, ehtiyaclara və dünyagörüşünə malik məhdud bir qrup tərəfindən hazırlanırsa, cəmiyyətin digər hissəsinin gündəlik reallıqlarının nəzərdən qaçması ehtimalı artır. Halbuki insanların texnologiyadan gözləntiləri eyni deyil. İş və ailə məsuliyyətlərinin bölgüsü, gündəlik ehtiyaclar, təhlükəsizlik, məxfilik, əlçatanlıq və rahatlıq məsələlərinə münasibət fərqli ola bilər.
Bu fərqlər texnologiyanın qarşısında maneə deyil, əksinə onun daha yaxşı qurulması üçün mənbədir. Müxtəlif həyat təcrübələrinin məhsulun yaradılması prosesinə daxil edilməsi texnologiyanın real istifadəçiyə daha yaxın olmasına, daha çox ehtiyacı nəzərə almasına və daha geniş auditoriyaya xidmət etməsinə imkan verir.
Bu kontekstdə qadınların rəqəmsal transformasiya prosesində fəal iştirakı yalnız gender bərabərliyi prinsipi ilə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda yaradılan texnologiyaların keyfiyyətinə, innovasiya proseslərinin əhatəliliyinə və rəqəmsal iqtisadiyyatın perspektivlərinə birbaşa təsir edən vacib bir məsələdir.
Qadınlar və qızlar rəqəmsal dünyanın imkanlarından kənarda qaldıqda itki yalnız bir qrupun payına düşmür. Cəmiyyət bütövlükdə iqtisadi inkişaf, innovasiya və sosial tərəqqi üçün mövcud olan potensialın bir hissəsindən məhrum olur. Texnologiyanın yaratdığı imkanların miqyası böyüdükcə, onu kimin yaratdığı və hansı təcrübələrin həmin prosesə daxil edildiyi də bir o qədər əhəmiyyət qazanır.
Texnologiyaların təkamülü artıq illərlə deyil, aylarla ölçülür. Xüsusilə son dövrdə süni intellekt və maşın öyrənməsi sahəsində baş verən sürətli inkişaf rəqəmsal transformasiyanın tempini daha da artırıb. Süni intellekt bu gün bu prosesin əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilib. O, bir tərəfdən əvvəllər insan əməyinin hesabına həyata keçirilən çoxsaylı, vaxt aparan proseslərin avtomatlaşdırılmasına imkan verir, digər tərəfdən isə yeni məhsul və xidmətlərin yaradılması, mövcud həllərin təkmilləşdirilməsi və yeni biznes modellərinin formalaşdırılması üçün geniş imkanlar açır.
Lakin texnologiya nə qədər sürətlə inkişaf edirsə, onun yaratdığı qərarların insan həyatına təsiri də bir o qədər artır. Bu səbəbdən texnologiyanı yaradan komandanın tərkibi artıq yalnız insan resursları məsələsi deyil, məhsulun keyfiyyəti və nəticənin etibarlılığı məsələsidir.
Hazırda elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat (STEM) üzrə məzunların yalnız 35 %-ni qadınlar təşkil edir və bu göstərici son 10 ildə ciddi dəyişiklik göstərməyib. Texnologiyanın ayrı-ayrı istiqamətlərində fərq daha da nəzərəçarpandır: məlumat və süni intellekt sahəsində mütəxəssislərin 26 %-i, mühəndislərin 15 %-i, bulud hesablamaları üzrə mütəxəssislərin isə cəmi 12 %-i qadınlardır.
Bu mənzərə texnologiyanın gələcəyinin formalaşmasında mühüm sual doğurur: cəmiyyətin yarısının təcrübəsi və baxışları kifayət qədər nəzərə alınmadan yaradılan sistemlər nə dərəcədə bütün cəmiyyətin ehtiyaclarını əks etdirə bilər?
Sual xüsusilə süni intellektə gəldikdə daha həssas xarakter alır. Çünki bu sistemlər artıq insanların gündəlik həyatına təsir edən qərarlarda getdikcə daha böyük rol oynayır. Kredit müraciətlərinin qiymətləndirilməsi, işə qəbul zamanı CV-lərin ilkin seçimi, üzlərin tanınması və müxtəlif rəqəmsal xidmətlərin təqdim olunması kimi proseslərdə alqoritmlərin payı artır.
Süni intellekt sistemləri mövcud məlumatlar əsasında öyrənir. Bu məlumatlarda və ya onların hazırlanma üsulunda müəyyən qərəzlər varsa, həmin qərəz texnologiyanın özündə də əks oluna bilər. Əgər məhsulun hazırlanması mərhələsində məhdud sayda mütəxəssis iştirak edirsə və onların həyat təcrübələri bir-birinə çox yaxındırsa, müəyyən istifadəçi qruplarının ehtiyaclarının, risklərinin və problemlərinin nəzərdən qaçması ehtimalı artır.
Bunun nəticəsi bəzən sadəcə texniki çatışmazlıqla məhdudlaşmır. Üz tanıma sistemlərinin müəyyən qrupları daha az dəqiqliklə müəyyən etməsi, işə qəbul alqoritmlərinin müəyyən namizədlərə qarşı qərəzli nəticələr verməsi və onlayn platformalarda qadınlar və qızlar üçün təhlükəsizlik risklərinin artması kimi problemlər texnologiyanın insan həyatına birbaşa təsir göstərə biləcəyini göstərir.
Məhz buna görə müxtəlif təcrübələrə malik insanların texnologiyanın yaradılması prosesində iştirakı problemin sonradan aradan qaldırılmasından daha çox, onun əvvəlcədən görülməsinə imkan verən mexanizm kimi çıxış edir. Qadınların komandada təmsil olunması fərqli istifadəçi ssenarilərinin, ehtiyacların və risklərin daha erkən mərhələdə nəzərə alınmasına şərait yarada bilər.
Gender balansının texnologiyada əhəmiyyətini yalnız sosial məsuliyyət prizmasından deyil, məhsulun keyfiyyəti və biznes nəticələri baxımından da qiymətləndirmək mümkündür.
Məsələni "Hüquqinfo.az"a şərh edən "Women in Tech Global" beynəlxalq təşkilatının yerli bölməsi olan "Women in Tech Azerbaijan"ın rəhbəri Leyla Seyidzadənin sözlərinə görə, gender balansına malik komandaların formalaşdırılmasına ilk növbədə məhsulun keyfiyyəti prizmasından yanaşmaq lazımdır.
O bildirib ki, texnologiyanı layihələndirən insanların təcrübəsi, dünyaya baxışı və hətta özlərinin fərqində olmadığı "kor nöqtələri" hazırladıqları məhsulda əksini tapa bilər:
"Əgər komanda həddən artıq bircinsdirsə, o zaman müəyyən istifadəçi ssenarilərini, riskləri və ya qərəzləri görməmə ehtimalı daha yüksəkdir. Süni intellektdə bu xüsusilə kritik əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, verilənlər və ya model səviyyəsində qoyulmuş səhv və ya qərəz sonradan çox böyük sayda istifadəçiyə miqyaslana bilər".
L. Seyidzadə düşüncə müxtəlifliyinin kibertəhlükəsizlikdə də mühüm rol oynadığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, təhlükəsizlik yalnız koddan ibarət deyil, burada insan davranışı, sosial ssenarilər və müxtəlif risklərin düzgün anlaşılması da vacibdir:
"Buna görə gender balansı sadəcə sosial gündəm deyil. Texnoloji biznes üçün bu, məhsulun keyfiyyət, innovativlik və dayanıqlıq amilidir".
Bu yanaşma rəqəmsal transformasiyanın daha geniş məqsədi ilə də uzlaşır: texnologiya yalnız sürətli və funksional deyil, həm də müxtəlif insanların real həyatını nəzərə alan sistemlər yaratmalıdır. Bunun üçün isə texnologiyanı istifadə edənlərlə yanaşı, onu yaradanların da müxtəlifliyi vacibdir.
Rəqəmsal transformasiyanın cəmiyyətin bütün təbəqələrini əhatə etməsi, xüsusilə qadınların informasiya-kommunikasiya texnologiyaları və yüksək texnologiyalar sahəsində rolunun gücləndirilməsi Azərbaycanda da bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlərin əsas istiqamətlərindən biridir.
Bu yanaşma çərçivəsində Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyi (İRİA) qadınların kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, proqramlaşdırma və digər prioritet istiqamətlər üzrə peşəkar bacarıqlar əldə etməsi üçün təlim imkanları yaradır. Burada məqsəd yalnız qadınların texnologiya üzrə təlimlərə cəlb olunması ilə məhdudlaşmır. Paralel olaraq onların əmək bazarına inteqrasiyası, ixtisaslı kadr kimi formalaşması və uzunmüddətli karyera imkanlarının genişləndirilməsi də diqqət mərkəzindədir.
Bu fəaliyyətin konkret nəticələrini kibertəhlükəsizlik sahəsində də görmək mümkündür. İRİA-nın tabeliyindəki Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzinin fəaliyyəti dövründə ümumilikdə 580 ixtisaslı kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi hazırlanıb. Onların 127 nəfərini, yaxud 22 %-ni qadınlar təşkil edib. Hazırlıq "Red Team" (hücum), "Blue Team" (müdafiə) və "Purple Team" - "Red Team" və "Blue Team" yanaşmalarının birgə tətbiqi istiqamətlərini əhatə edib.
"Red Team" və "Blue Team" istiqamətləri üzrə 1-7-ci tədris dalğalarının statistikasına əsasən, qadın məzunların 20 %-i işlə təmin olunub. Mərkəzdə təhsil almaq üçün 7-ci tədris dalğası da daxil olmaqla, ümumilikdə 15 114 müraciət qeydə alınıb və müraciət edənlərin 21,3 %-ni qadınlar təşkil edib.
Rəqəmlər bir tərəfdən qadınların texnologiya və kibertəhlükəsizlik sahəsinə marağının olduğunu göstərir, digər tərəfdən isə bu marağın davamlı karyeraya çevrilməsi üçün təhsil, işə qəbul və peşəkar inkişaf imkanlarının bir-birini tamamlamasının vacibliyini ortaya qoyur.
Ötən il Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası çərçivəsində dövlət qurumları və özəl təşkilatların əməkdaşları üçün keçirilən kibergigiyena təlimlərində iştirak edənlərin 27 %-nin qadınlar olması da rəqəmsal bacarıqların daha geniş auditoriyaya çatdırılması istiqamətində qadınların iştirakının artdığını göstərən göstəricilərdən biridir.
Rəqəmsal sahədə qadınların sayını artırmaq üçün yalnız təlim keçmək və yeni biliklər qazandırmaq kifayət etmir. Peşəkar inkişaf bəzən auditoriyada öyrənilən bilikdən daha çox, həmin bilikləri tətbiq etmək imkanı, doğru insanlarla tanışlıq, mentor dəstəyi və özünə inamla başlayır. Bir qadının özündən əvvəl bu yolu keçmiş başqa bir qadını görməsi isə bəzən illərlə davam edən tərəddüdü aradan qaldıra bilir.
Bu baxımdan İKT sahəsində kadr potensialının gücləndirilməsi və inkişafına yönəlmiş təqaüd, təcrübə, İT olimpiadaları və digər proqramlar çərçivəsində həyata keçirilən layihələrdə qadınların iştirakı diqqət çəkir. Bu layihələrdə iştirakçıların 44 %-ni qadınlar təşkil edib.
Belə təşəbbüslərdən biri "Coders Karavan" layihəsidir. Təqaüd proqramı çərçivəsində layihənin ilk mərhələsi 2022–2023-cü illərdə Quba və Lənkəran rayonlarında həyata keçirilib. Proqram çərçivəsində 15 qadın "Coders Online Bootcamp" platformasında 130 dərsi və 6 imtahanı uğurla tamamlayıb, "Full Stack" istiqamətində komanda əsaslı layihələr hazırlayıb.
Layihənin ikinci mərhələsi 2023–2024-cü illərdə Mingəçevir və Şamaxı rayonlarını əhatə edib. Bu mərhələdə 20 qadın "Full Stack" üzrə intensiv dərslərə cəlb olunub. Onlar həmçinin regionlara təşkil olunan səfərlər çərçivəsində müxtəlif vorkşop və praktiki təlimlərdə iştirak ediblər.
Lakin texnologiya sahəsində irəliləmək üçün yalnız texniki bacarıq kifayət etmir. Peşəkar dünyanın görünməyən tərəfi - əlaqələr, tanışlıqlar, etibar və insanın qarşısına çıxan imkanlardan xəbərdar olması da ən az bilik qədər əhəmiyyətlidir.
L. Seyidzadə hesab edir ki, mentorluq proqramları, olimpiadalar və hakatonlar qadınların məhz bu sosial kapitalı formalaşdırmasına mühüm təsir göstərir.
Onun fikrincə, kişilər tarix boyu qeyri-rəsmi peşəkar münasibətlər qurmaq baxımından daha geniş imkanlara sahib olublar:
"Kişilər tarix boyu bu tipli qeyri-rəsmi əlaqələr formalaşdırmaq üçün qat-qat geniş imkanlara malik olublar. Bu proses hələ uşaq yaşlarından başlayır. Futbol, dostluq qrupları, sonradan isə kişilərə məxsus məkanlar, qeyri-rəsmi görüşlər, çayxanalar ortaya çıxır ki, əksər hallarda peşəkar tanışlıqlar da məhz bu sosiallaşma prosesindən yaranır. Qadınlar üçün isə belə məkanlar ənənəvi olaraq olduqca məhduddur".
Ekspertin qənaətinə görə, mentorluq təkcə bilik və bacarıqların paylaşılması prosesi olmayıb, eyni zamanda insanlar arasında dərin münasibətlərin formalaşması baxımından da böyük önəm daşıyır: "Uğur qazanmış bir qadını səhnədə müşahidə etmək ayrı bir haldır, lakin hər hansı mentorluq proqramı çərçivəsində düşərgədə axşam tonqal başında onunla yanaşı oturub ünsiyyət qurmaq tamamilə fərqli bir təcrübədir. Məhz bu anda mentorla sadə təmasdan kənara çıxılaraq, etibar hissi, gerçək bağlılıq və sosial kapital meydana gəlir".
Olimpiada və hakatonların isə qadınlara öz bacarıqlarını real mühitdə sınamaq imkanı verdiyini bildirən L. Seyidzadə bunun insanın özünə münasibətini də dəyişdirdiyini qeyd edib:
"Bura "mən bacarıram, məsələni həll edə, komanda yığa, məhsul yarada, onu müdafiə edə, rəqabət apara, uduzub yenidən cəhd edə bilərəm" yanaşması daxildir".
Bu baxımdan uğurlu nümunələrin meydana çıxması təsadüf deyil. Bir qadının texnologiya sahəsində əldə etdiyi uğur başqa bir qadın üçün sadəcə nailiyyət hekayəsi olaraq qalmır - bu, mümkün olan gələcəyin canlı təsviridir. "Mən də bunu bacararam" fikri isə bəzən peşəkar yolun ən mühüm ilk addımına çevrilir.
Rəqəmsal sahədəki imkanların artırılması təkcə hazırda texnologiya sektorunda fəaliyyət göstərən qadınlara deyil, həmçinin əmək bazarına ilk dəfə qədəm qoyan və ya müxtəlif səbəblərdən bu bazardan kənarda qalmış qadınlara da yeni perspektivlər açır. Bu kontekstdə İRİ tərəfindən reallaşdırılan "Məhkum qadınlar rəqəmsal dünyada" layihəsi fərqli sosial təbəqələrin rəqəmsal bacarıqlara əlçatanlığının təmin olunması baxımından xüsusi maraq doğurur.
Layihə çərçivəsində 4 saylı cəzaçəkmə müəssisəsində cəza çəkən qadınlar iki əsas istiqamət - ofis proqramları və rəqəmsal bacarıqlar, eləcə də qrafik dizayn üzrə təlimlərə cəlb olunublar. İştirakçıların bilik səviyyəsinə uyğun formalaşdırılan qruplar üzrə 3-4 ay davam edən proqramı 24 qadın uğurla tamamlayaraq sertifikat əldə edib. Onlardan 2 nəfəri isə beynəlxalq sertifikat qazanmaq imkanı əldə edib.
Bu cür layihələrin əhəmiyyəti yalnız yeni proqram öyrənməkdən ibarət deyil. Rəqəmsal bacarıq insan üçün yeni əmək bazarına çıxış, gəlir əldə etmək və əvvəl bağlı görünən imkanlara yaxınlaşmaq vasitəsinə çevrilə bilər.
Qadınların İKT sahəsində liderlik potensialının gücləndirilməsi istiqamətində müxtəlif tədbirlər də keçirilir. 2026-cı ildə "IDDA Alumni Community" çərçivəsində 8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə xanım tələbə və məzunlar üçün "İKT-də qadın liderliyi və innovasiyanın gücü" mövzusunda tədbir təşkil edilib. Aprelin 23-də isə İRİA və Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının (ITU) birgə təşkilatçılığı ilə "İKT-də Qızlar Günü"nə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Bu tədbirlərdə ümumilikdə 81 nəfər iştirak edib.
Növbəti mərhələdə diqqətin regionlara, xüsusilə işğaldan azad olunmuş ərazilərə yönəldilməsi nəzərdə tutulur. İRİA 2026-cı il ərzində həmin ərazilərdə 50-100 qadının süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, UI/UX dizayn və digər İKT istiqamətləri üzrə proqramlara cəlb edilməsini planlaşdırır.
Qadınların Azərbaycanın rəqəmsal transformasiyasında artıq nəzərəçarpan rol oynadığını bildirən L. Seyidzadə hesab edir ki, mövcud potensial hələ tam istifadə olunmayıb.
Onun sözlərinə görə, illərdir qlobal miqyasda qadınların STEM sahəsində payının təxminən eyni səviyyədə qalması ilə bağlı statistikalar açıqlanır. Lakin artıq əsas sual yalnız neçə qadının bu sahələrə daxil olması deyil:
"Biz uzun illərdir təxminən eyni qlobal statistikanı eşidirik. Qadınlar STEM sahəsində çalışanların təxminən 28-30 %-ni təşkil edir və bu rəqəm kifayət qədər yavaş dəyişir. Lakin biz çoxdan yalnız quru statistika ilə əməliyyat aparmamağa çalışırıq. Bu gün məsələ təkcə neçə qadının STEM-ə daxil olmasında deyil. Daha vacib olan isə əslində onların 5, 10 və ya 15 il sonra harada olacaqları, peşədə nə qədər dərindən qaldıqları, neçəsinin aparıcı mütəxəssis, texniki rəhbər, şirkət qurucusu, investor və lider olduğu, neçəsinin isə həqiqətən qərar qəbul etməsi və maliyyə gücünə malik olmasıdır".
Bu yanaşma rəqəmsal transformasiyada gender məsələsinin mahiyyətini də dəyişir. Məsələ artıq yalnız "qadınların texnologiyaya cəlb edilməsi" deyil, onların həmin ekosistemdə qalması, yüksəlməsi və qərarların formalaşdığı masada yer almasıdır.
L. Seyidzadənin sözlərinə görə, beynəlxalq təcrübə də oxşar mənzərəni göstərir. Avropa, Asiya, Afrika, Yaxın Şərq və Amerikadakı həmkarlarla aparılan müzakirələr qadınların müxtəlif coğrafiyalarda bənzər problemlərlə üzləşdiyini göstərir:
"Qadınlar oxşar stereotiplərlə, rol modellərinin çatışmazlığı ilə, təhsil və məşğulluq arasındakı uçurumla, kapitala daha az çıxışla və qərar qəbul edənlər arasında zəif təmsil olunma ilə üzləşirlər".
Ekspert bunu bir tərəfdən düşündürücü, digər tərəfdən isə ölkələr arasında təcrübə mübadiləsi üçün imkan kimi qiymətləndirir. Çünki problemin coğrafiyası fərqli olsa da, həll yollarının bir hissəsi ortaq ola bilər.
"İllər ərzindəki fəaliyyətimiz nəticəsində biz həmçinin gördük ki, tamhüquqlu ekosistemi bir təşkilatın gücü ilə qurmaq mümkün deyil. Dövlət infrastruktur və uzunmüddətli siyasət yarada bilər. Biznes bazarın real ehtiyaclarını anlayır, iş yerləri yaradır və resurslar təqdim edir. Beynəlxalq təşkilatlar qlobal təcrübəyə, metodologiyalara və əlaqələrə çıxış verir. Peşəkar icmalar isə bütün bunları birbaşa qadınlarla birləşdirir".
Beləliklə, rəqəmsal transformasiyada qadınların iştirakını artırmaq bir layihə və ya bir təlim proqramı ilə yekunlaşan proses deyil. Bu, təhsildən ilk işə, ilk işdən peşəkar inkişafadək, oradan rəhbər və qərarverici mövqelərə qədər uzanan uzun bir yolun qurulmasını tələb edir.
Bu yolun hər mərhələsində isə bir qadının qarşısına həm yeni texnologiya, həm də yeni imkan çıxmalıdır. Ən əsası isə həmin imkanın ona çatması və onu dəyərləndirmək üçün lazımi bilik, əlaqə və inama sahib olmasıdır.
Qadınların rəqəmsal transformasiyada rolunun genişlənməsi yalnız əmək bazarındakı statistikanı dəyişmir, həm də gələcək nəsillərin peşə seçiminə təsir edən mühüm stimula çevrilir. Qızlar və gənc qadınlar uğurlu qadın proqramçıları, mühəndisləri, startap qurucularını və texnologiya mütəxəssislərini gördükdə, ənənəvi stereotiplərin müəyyən etdiyi sərhədlərin keçilməz olmadığını daha aydın anlayırlar. Belə nümunələr texnologiyanı "kişi peşəsi" kimi qəbul edən yanaşmanın zəifləməsinə və qızların texniki və rəqəmsal ixtisaslara marağının artmasına təsir göstərə bilər.
Çünki peşə seçimi çox vaxt məktəb illərindən, hətta daha erkən dövrdən formalaşır. Qızlar uşaqlıqdan ailə və cəmiyyət tərəfindən "kişi peşəsi" kimi təqdim olunan, mürəkkəb və çətin hesab edilən İT, proqramlaşdırma, kibertəhlükəsizlik, oyun sənayesi və texnologiya sahələrinə daha az istiqamətləndirilə bilirlər. Bu yanaşmanın nəticəsi isə əmək bazarında, xüsusilə proqram təminatının hazırlanması, mühəndislik və yeni texnologiyaların yaradılması kimi istiqamətlərdə qadınların sayının nisbətən az olması ilə özünü göstərir.
L. Seyidzadənin sözlərinə görə, layihə və məhsulların idarə edilməsində, rəqəmsal marketinqdə, UX/UI dizaynında, biznes-analizdə, testləşdirmədə, HR texnologiyalarında və məlumatlarla işin bir sıra istiqamətlərində qadınların iştirakı artıq kifayət qədər görünür. Lakin proqram təminatının hazırlanması, infrastruktur və bulud texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik, aparat texnologiyaları, dərin məlumat analitikası və mürəkkəb süni intellekt sistemlərinin yaradılması kimi sahələrdə bu iştirak hələ də məhduddur.
"Qadınlar bəzən yeni texnoloji istiqamətləri özləri üçün bir məkan kimi qəbul etmirlər. Bunu süni intellekt nümunəsində xüsusilə yaxşı görmək olar. Bu günə qədər süni intellektlə məşğul olmaq üçün mütləq texniki təhsilin olması kimi düşüncə tərzi geniş yayılıb. Halbuki bu, tam olaraq belə deyil. Əlbəttə ki, mürəkkəb süni intellekt sistemlərinin hazırlanması üçün ciddi texniki biliklər lazımdır. Lakin süni intellekti tətbiq etmək, onu biznes proseslərinə, sahibkarlığa, təhsilə, kadr idarəçiliyinə, marketinqə, yaradıcı sənaye sahələrinə və digər çoxsaylı istiqamətlərə inteqrasiya etmək tamamilə fərqli peşə təcrübəsinə malik insanlar tərəfindən həyata keçirilə bilər", - deyə ekspert bildirib.
L. Seyidzadə hesab edir ki, qızların STEM təhsilinə cəlb edilməsi və ölkənin İT sektorunda qadın məşğulluğunun artırılması üçün maraq universitet auditoriyasına qədər gözlənilməməlidir. Bu marağın təməli daha erkən yaşlarda qoyulmalıdır.
"Qız uşağının texnologiyaları öz əlləri ilə sınaqdan keçirmək, real layihələrdə iştirak etmək və bu peşələrdə artıq uğur qazanmış qadınları görmək imkanı olmalıdır. Paralel olaraq regionlarla iş aparmaq mütləqdir. Orada keyfiyyətli təlimlərə, mentorlara, peşəkar əlaqələrə və beynəlxalq proqramlara real ehtiyac var. Regionlardakı qızların keyfiyyətli STEM təhsilinə çıxışı yoxdursa, zəruri kadr ehtiyatı formalaşmayacaq.
Digər mühüm məqam təhsilin birbaşa əmək bazarı ilə əlaqələndirilməsidir. Qızı yüksək səviyyədə hazırlamaq mümkündür, lakin biznes ona ilk iş yerini təqdim etməyə hazır deyilsə, bu səylərin təsiri məhdud qalacaq.
Beynəlxalq təcrübədən daha fəal istifadə etmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir ölkədə uğurla tətbiq olunan mentorluq proqramının metodologiyasını öyrənmək, regionlardan qızların cəlb edilməsinin effektiv modeli artıq mövcuddursa, onu uyğunlaşdırmaq və ya fasilədən sonra qadınların texnoloji karyeraya qayıtmasını təmin edən mexanizm varsa, onu yenidən sıfırdan qurmağa ehtiyac yoxdur.
Diqqətəlayiq digər istiqamət real sektorlararası əməkdaşlığın formalaşdırılmasıdır. Azərbaycandan olan bir qız anlamalıdır ki, onun peşəkar mühiti yalnız universiteti, işlədiyi şirkət və hətta ölkəsi ilə məhdudlaşmır. O, başqa ölkədə mentor tapa, beynəlxalq peşəkar icmaya qoşula, qlobal tədbirlərdə iştirak edə, Azərbaycanın hüdudlarından kənarda tərəfdaş, işəgötürən və ya investor tapa bilər", - deyə ekspert qeyd edib.
Rəqəmsal transformasiya tədricən yalnız əmək bazarını deyil, insanların peşəkar imkanlar haqqında təsəvvürlərini də dəyişir. Rəqəmsal texnologiyalar coğrafi və institusional sərhədləri müəyyən qədər aradan qaldıraraq qadınlar üçün yeni fəaliyyət və inkişaf imkanları yarada bilər. Bununla belə, bu imkanların həqiqi üstünlüyə çevrilməsi yalnız texnologiyaya əlçatanlıqla məhdudlaşmır, eyni zamanda həmin texnologiyaların yaradılması, tətbiqi və gələcək inkişaf istiqamətləri ilə bağlı qərarların qəbulunda qadınların təmsil olunma səviyyəsi ilə də birbaşa bağlıdır.
Qadınların rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşdığı və onun gələcək istiqamətlərinin müəyyənləşdirildiyi sahələrdə iştirakının genişlənməsi bu baxımdan mühüm amildir. Bu, texnologiyaların avtomatik olaraq daha qərəzsiz və ya daha ədalətli olacağına zəmanət vermir. Lakin qərarvermə və məhsul yaratma prosesində iştirak edən insanların perspektivləri nə qədər müxtəlif olarsa, nəzərə alınan ehtiyacların və istifadəçi təcrübələrinin dairəsi də bir o qədər genişlənə bilər.
Azərbaycan üçün bu proses eyni zamanda həm məsuliyyət, həm də yeni perspektivlər formalaşdırır. Rəqəmsal iqtisadiyyatın genişlənməsi təkcə müasir texnologiyaların inteqrasiyasını deyil, eyni zamanda mövcud insan resurslarından daha effektiv yararlanmanı da zəruri edir. Bu məqsədə çatmaq üçün təkcə ayrı-ayrı layihə və təşəbbüslərlə kifayətlənmək olmaz – təhsil, məşğulluq, sahibkarlıq və maliyyə resurslarına çıxış arasında sistemli və ardıcıl əlaqənin yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əslində, rəqəmsallaşmanın qadınlar qarşısında yeni üfüqlər açıb-açmayacağı yalnız texnologiyanın inkişaf tempindən asılı olan məsələ deyil. Burada əsas sual bu sürətin cəmiyyətin nə qədər geniş təbəqəsini əhatə edə bilməsidir. Əgər rəqəmsal dəyişikliklər daha böyük insan potensialını bu prosesə daxil edə bilirsə, o halda texnoloji modernizasiya həm iqtisadi inkişafın, həm də daha dayanıqlı və çevik əmək bazarının əsasını formalaşdıra bilər.
